Irak’ta 7 Mart 2010’dan beri bir türlü hükümet kurulamıyor. Irak, genel seçimlerden sonra hükümet kuramama rekorunu haftalar önce kırmıştı. Bu rekoru her gün yenilemektedir. Ekim 2010 sonlarına doğru ise hükümet kurulması yönünde umutlar çoğaldı. Bu yazıda, yeni hükümetin kurulmasında Türkiye’nin olası rolü ve muhtemel hükümet yapısı, iki ülkenin ortak projeleri üzerinde durulmaya çalışıldı.
Meclis Aritmetiği ve Olası Hükümet Şekilleri
7 Mart genel seçimleri sonrasında 325 sandalyeli Irak Meclisi’ne seçilen milletvekillerinin dağılımı şöyle idi:
El-Irakiye 91 milletvekili.Başında İyad Allavi’nin bulunduğu koalisyondur. İçerisinde Sünni ve Baas’çılar ile Irak Türkmen Cephesi’nin milletvekilleri ve ayrıca Şii milletvekilleri de bulunmaktadır. “Seküler” bir yönetim yanlısıdır.
Irak Hukuk (Kanun) Devleti: 89. Başında Başbakan Nuri el-Maliki’nin bulunduğu koalisyondur. Şii ağırlıklı ancak, Irak merkezi hükümetinin güçlendirilmesinden yana eğilim mevcuttur.
Irak Milli Mutabakatı: 70 millevekili. Başında Mukteda el-Sadr ve el-Hekim gibi Şii ve İran Ağınlığı bulunan gruplardır.
Irak Kürt İttifakı: 58 milletvekili. Irak Kuzey Yönetimindeki Mesut Barzani’nin KDP’si ile Cumhurbaşkanı Celal Talabani’nin KYB’sinin ağırlıklı olduğu Kürt ittifakıdır.
Diğer milletvekilleri: 7 milletvekili.
Yukarıdaki tabloya göre hiçbir grup tek başına hükümet kuramamaktadır.
Genel seçimler sonrasında Irak’ta istikrarın sağlanabilmesi ve güvenlik için Saddam rejiminin devrilmesinden sonra Sünnilerle Şiiler arasındaki hasarın giderilmesi için en uygun koalisyon seçeneği Allavi ile el-Maliki’nin bir araya gelmesidir. Ancak, seçim sonuçları yaklaştığı zaman taraflar birbirlerini ağır şekilde suçlamışlardır. Üstelik Allavi’nin eski Baas taraftarlarını da yanına alması sebebiyle diğer gruplardan fazla destek alamayacağını düşünen el-Maliki, bu “büyük” koalisyondan uzak durmuştur. Allavi ise, Nisan 2010 sonlarında Ankara’da verdiği konferans sonrasında el-Maliki ile birlikte hükümet kurmaya açık olduğunu söylemişti.
El-Maliki, Allavi’siz seçenek üzerinde durdu. Özellikle el-Sadr ve el-Hekim’in bulunduğu “Irak Milli Mutabakatı”ndan umutlu idi. Ancak, ille de başbakanlık koltuğunda ısrar edince, ABD kuvvetleriyle bir olarak el-Sadr’ın “Bedir Ordusu”nu dağıttığı için, el-Sadr’dan veto yedi. Sonuç itibariyle el-Maliki 130-140 civarında milletvekili bulabildi.
Allavi’nin çabaları da en fazla 110-120 arasında milletvekili bulmaya yetti. Bunun anlamı, ne el-Maliki’nin, ne de Allavi’nin “Kürt İttifakı” dışında pek fazla ortak bulma şanslarının kalmadığı idi. 58 milletvekilliği ile Kürt İttifakı, bir anda “anahtar parti” olarak ortaya çıktı.
Hükümet kurulması uzadıkça Irak’taki kargaşa da hız kazandı. Güvenlik kuvvetleri iki arada bir derede kaldılar. Zira otorite sarsılmaya başladı. Mahalli yönetimler merkezi hükümetin otorite boşluğunu en fazla hisseden kesimdi. Bu arada istikrarsızlık arttıkça ABD ve BM’nin baskısı arttı. Hatta Irak Anayasa Mahkemesi bile Ekim 2010 içerisinde “Artık Hükümeti Kurun!” diye tavsiyede bulundu.
Tüm gelişmeler yaşanırken Eylül-Ekim 2010 içerisinde Iraklı liderler İran, Mısır ve Türkiye arasında mekik dokudular. 21 Ekim’de el-Maliki’nin kısa Türkiye turuna İstanbul ve Ankara ziyaretleri sığdı. Irak Kuzey Yönetimi’nin bir zamanlar Başbakanı olan, halen Kürdistan Demokratik Partisi Genel Başkan Yarımcılığı’nı yapan ve Kuzey Yönetimi’nde başbakanlığı sırasında Türk hariciyecilerinin ilk teması sağladıkları Neçirvan Barzani de 26 Ekim 2010’da Ankara’ya geldi. Başbakan R. Tayyip Erdoğan’la da görüşen Barzani’yi Dışişleri Bakanı Ahmet Davutoğlu’nun Bosna’dan arayıp, “Artık Irak’ta hükümet kurun!” dediği bilinmektedir. Irak Kuzey Yönetimi Lideri Mesut Barzani’nin de yeğeni olan Neçirvan Barzani ile Ankara’da büyük ölçüde Irak’taki olası hükümet şekli üzerinde durulacaktır. Tabii ki “güvenlik” konusu, “Nabucco” doğalgaz hattı ile ilgili gelişmeler de masada yer alacaktır.
Kürt İttifakı’nın anahtar role tırmanması ile koalisyon pazarlığının da had safhaya ulaştığı anlaşılmaktadır. Kürtlerin pazarlığı içerisinde 19 madde vardır. Bunlardan biri de en geç iki yıl içerisinde Kerkük’te referandum yapılarak, şehrin statüsünün belirlenmesidir. Yani Mart 2003 Irak müdahalesinden sonra ABD’nin göz yumması ile demografik yapısını Kürtler lehine çevirdikleri Kerkük’ün, referandumun Kürt çoğunluğu sonucunu vereceğini bildiklerinden, bu “tescilli” sonuçla şehri Irak Kuzey Yönetimi’ne dâhil edecekler. Böylece dünyanın petrol kaynağı açısından üçüncü sırasındaki Irak’ın, yüzde 40 civarındaki petrolünün bulunduğu coğrafyaya sahip olacaklar. Bu ise ne İran, ne Suriye, ne Türkiye ve hatta ne de Irak’ın istediği bir şey değildir. Ancak, hükümet kurulması geciktikte, el-Maliki’nin ve Allavi’nin omuzlarında artan yük, anahtar parti Kürtlerin bu isteğine karşı direnememektedir. Muhtemelen el-Maliki’nin İran ve Türkiye ziyaretlerinde bu konu görüşülmüştür.
27 Ekim 2010’da bu kez Barzani, Allavi ve el-Maliki’nin Bağdat’ta bir araya gelerek yeni hükümet şekli üzerinde durmaları beklenmektedir. Kerkük konusundaki pazarlıklar halen bitmiş değildir. Hala kimin ne kadar pay koparacağı belli değildir…
Sonuç
Irak’ta yeni hükümetin kurulmasının eşiğine gelindiğine ilişkin emareler artmaya başladı. Türkiye de bu hükümetin kurulmasında etkili olmaya çalışmaktadır. Türkiye için dört husus önemlidir. Bunlar; (1) PKK terör örgütüyle mücadele ve güvenlik, (2) Iraklı Türklerin güvenliği, (3) Kerkük’ün statüsü, (4) Irak’la ekonomik ilişkilerin geliştirilmesi.
Türkiye açısından en isabetli hükümet şeklinde el-Maliki-Allavi koalisyonu yatmaktadır. Bu durumda hem Irak’taki siyasi istikrar çok daha kısa bir zamanda yerleştirilebilecek, hem Irak Türkmenlerinin yer aldığı bir hükümet kurulmuş olacak, hem de Kerkük konusunda beklentiler aşılmamış olacaktır. Öte yandan, 2008 yılı yazında imzalanan ve 2009 yılında iki tarafın başbakanları ve bakanlar kurulunun katılımıyla ilki gerçekleştirilen “Üst Düzeyde Stratejik İşbirliği”nin sağlıklı bir zemine oturtulabilmesi için de el-Maliki’nin hükümette etkili bir konumda bulunmasına ihtiyaç vardır. Nabucco doğalgaz hattı da iki ülkeyi doğrudan ilgilendiren bir diğer stratejik projedir. Türkiye’nin temasları hem güvenlik, hem bölge istikrarı, hem de ekonomik ağırlıklıdır…
Irak’ta Türkiye’nin dışında da aktörler vardır. Başta Irak’ta “enkaz” bırakan ABD’nin, bir diğer aktör İran lehine, kendisi aleyhine hükümet oluşumunu önlemeye çalışması muhtemeldir. Keza az da olsa Suudi Arabistan, Suriye, Mısır ve Ürdün de hükümetin kuruluşunda rol arayışı içerisindedirler. Türkiye’nin Irak’taki hükümet kuruluşundaki etkisi az sayılmazsa da, diğer “dış aktörler” ile Irak iç dengeleri dikkate alındığında, çok da etkili olabileceği beklenemez.