Türkiyenin baş naziri Receb Teyyub Erdoğan mayın 13-de Bakıda verdiyi mesajlarla konkret mövqe ortaya qoydu – Ermenistan işğal etdiyi torpaqlardan çekilmeden ve ya Azerbaycan hakimiyyetinin razılığı olmadan Ankara serhedleri açmayacaq.
Bu mövqe bir çox suallara ve en önemlisi, esas suala cavab verdi. Azerbaycanda semimi şekilde narahat olanların şübhesini, narahatlığı, yayılan melumatlardan istifade edib Türkiyeye qarşı kampaniya aparanların behaneleri ortadan qalxdı. Amma geriye bir sual qaldı ve bu sual son günler ister Azerbaycan, ister Türkiye, ister de Ermenistan metbuatında müzakire olunmaqdadır – yol xeritesi nece olacaq?
Melum olduğu kimi, aprelin 22-de Türkiye, Ermenistan ve İsveçre Xarici İşler nazirlikleri Ankara ve Yerevan arasında münasibetlerin normallaşdırılmasına dair yol xeritesinin razılaşdırıldığına dair birge açıqlama yayıblar. Hemin melumatda haqqında danışılan yol xeritesinin detalları açıqlanmayıb, amma verilen şerhlerden ve hemin şerhlere reaksiyalardan bele anlaşılır ki, Ankara ile Yerevanın razılaşdırdığı senedde Dağlıq Qarabağ ve saxta ermeni soyqırımının tanınması şertleri eksini tapmayıb.
Yeni Ermenistan xarici siyasetinin esas meselesi olan “soyqırım”ın tanınmasını, Türkiye ise Yerevanla münasibetlerin esas şertlerinden olan Dağlıq Qarabağdakı işğala son verilmesi paraqraflarda şert olaraq göstermeyib. Amma yene açıqlamalara istinad etsek, bele netice çıxarmaq mümkündür ki, her iki teref özünün esas şertini senedde eks olunmasa da, hemin senedin icrasının bağlayıcı şerti sayır. Xüsusile Erdoğanın iki defe öz ölkesinde, bir defe Londonda ve nehayet, dördüncü defe Bakıda ifade etdiyi mövqe Türkiyenin yol xeritesinin nece işleyeceyine dair mövqeyi ile bağlı sual yeri buraxmır. Amma diger terefden, yol xeritesi fakt olaraq ortada durur. Bu durumda ne olacaq?
“Media forum” saytı bu sualla türkiyeli ekspertlere müraciet edib.
Türkiye Strateji Araşdırmalar Merkezinin (TÜRKSAM) rehberi Sinan Oğan hesab edir ki, yol xeritesinin de, Türkiye-Ermenistan münasibetlerinin de, Türkiye-ABŞ münasibetlerinin de taleyi Azerbaycan ve Ermenistan prezidentleri arasında iyunda keçirilecek Sankt-Peterburq görüşünden asılıdır: “Bildiyiniz kimi, Praqa görüşünden önemli neticeler çıxmadı. İndi bütün ümidler Sankt-Peterburq görüşünedir. Eger hemin görüşden ciddi netice çıxarsa, yol xeritesinde de, Ermenistanla, ABŞ-da münasibetlerde de problem olmayacaq.
Eks halda Türkiye-Ermenistan, Türkiye-ABŞ, hetta Türkiye-Azerbaycan münasibetlerinde de problem yaranacaq. Çünki bir terefde yol xeritesi, bir terefde ise baş nazir Erdoğanın ortaya qoyduğu konkret siyaset var. Bu siyaset de ondan ibaretdir ki, Ermenistan işğal etdiyi torpaqlardan çekilmeden serhedler açılmayacaq. Sankt-Peterburq görüşünde neticenin olmaması yol xeritesinin de işlemeyeceyi anlamına gelir.
Doğrudur, bir terefde de prezident Abdulla Gülün başlatdığı ve futbol diplomatiyası adlanan teşebbüsler var. Prezidentin xarici siyasete önemli tesiri var. Bu baxımdan Gülün müeyyen cehdleri ola biler. Düzdür, bu cehdlerin de serhedlerin açılmasına qeder davam edeceyini, buna aparıb çıxaracağını düşünmürem, amma yene de prezidentin başlatdığı teşebbüsü davam etdirmek terefdarı olacağını düşünürem”.
S.Oğanın sözlerine göre, hemin görüşün neticesi Türkiye üçün yalnız “yol xeritesi ne olacaq” sualına cavab baxımından önemli deyil: “Bilirsiniz ki, yol xeritesinin razılaşdırıldığına dair açıqlama aprelin 24-den iki gün evvel yayımlandı. 24 aprel bitdi, amma iyun ayında ABŞ Konqresine “soyqırım” layihesinin teqdim olunacağı gözlenilir. Bu layihenin de qebul olunma ehtimalı yüksekdir. Türkiye indi iki çıxılmaz arasındadır – bir terefde baş nazirin mövqeyi, diger terefde yol xeritesi ve ABŞ Konqresine gelecek qetname layihesi. Bütün bunlar üçün 6-7 iyunda irelileyiş olması lazımdır. Eks halda yeni problemlerle üzleşe bilerik”.
Türkiye Böyük Millet Meclisinin Edalet ve İnkişaf Partiyasından olan üzvü, keçmiş xarici işler naziri Yaşar Yakış da “Media forum”a açıqlamasında deyib ki, yol xeritesinin taleyi Ermenistanla Azerbaycan arasında aparılan danışıqlara bağlıdır ve bu, evvelceden de melum olan meseledir.
Amma millet vekili bildirir ki, söhbet Qarabağ probleminin bütövlükde hellinden deyil, irelilemenin olmasından – konkret olaraq, 5 ve ya 7 rayonun boşaldılmasından gedir: “Türkiye serhedleri Dağlıq Qarabağ etrafındakı rayonlar işğal olunduğu zaman qapadıb. Bütövlükde Dağlıq Qarabağ problemi ise bu serhedler qapanmadan evvel de mövcud idi. İndi de danışıqlara baxdığımız zaman görürük ki, çözüm olaraq ilkin merhelede 5 ve ya 7 rayonun boşaldılmasından söhbet gedir. Dünya birliyi de, ATET-in Minsk qrupu da bu rayonların boşaldılmasının vacibliyini birmenalı qebul edir. Ermenistanın da bu meselede deyeceyi bir söz yoxdur.
Azerbaycan hakimiyyetinin yanaşmasının da Dağlıq Qarabağın statusunun bu günün meselesi olmadığı, Dağlıq Qarabağ etrafındakı rayonların boşaldılmasından sonra müzakire oluna bileceyi mövqeyine yaxın olduğunu müşahide etmek mümkündür. Yeni ermenilerin etraf rayonları boşaltmalı olduğuna dair kimsede tereddüd yoxdur, amma Dağlıq Qarabağ meselesinde tereflerin hansı anlaşmaya gedeceyi belli deyil. Etraf rayonların boşaldılması ile Dağlıq Qarabağın statusu eyni parametrler üzre müzakire olunmur.
Bu baxımdan, mence, Dağlıq Qarabağ etrafındakı rayonların boşaldılmasına bağlı olaraq Türkiyenin Ermenistanla yol xeritesi işleyecek, ya da işlemeyecek. Eger ermenilerin etraf rayonları boşaltması ve Dağlıq Qarabağın statusu meselesi eyni paketin içerisindedirse, bu zaman yene de Türkiyenin Ermenistanla münasibetleri hemin pakete paralel irelileyecek. İstenilen halda, paralellik saxlanacaq”.
Y.Yakış bu yanaşmanın Ankarada yeni formalaşmadığını, müzakirelerin başından bu anlayışın hakim olduğunu deyir: “Türkiyede en evvelden de Ermenistanla münasibetlerin normallaşdırılması prosesinin Dağlıq Qarabağ meselesi ile bağlı müzakirelere paralel irelilemesi anlayışı hakimdir. Yeni Ermenistan Dağlıq Qarabağla bağlı ne edir-etsin, yol xeritesi davam edecek deye bir şey yoxdur. Bu da ermenilere bütün danışıqlarda, münasib şekilde deyilib ve hiss etdirilib”.
Keçmiş nazirin sözlerine göre, istenilen halda, Türkiye ile Azerbaycan arasındakı strateji emekdaşlıq her şeyin üzerinde olacaq: “Türkiye heç bir şey qarşılığında bu emekdaşlığı sata bilmez. Bu, Türkiyede heç bir hökumetin cesaret etmeyeceyi bir şeydir. Bütün deyerlendirmeleri de bu strateji hedef üzerinden aparmaq lazımdır. Men bu ölkede xarici işler naziri olmuş ve 39 ilini diplomatiyada keçirmiş şexs kimi buna eminem”.
Könül ŞAMİLQIZI
«Media forum» 2009-05-18